A ara de Bandua en Eiras

O topónimo Lámbrica na ara de Bandua de Eiras

25.12.2016 10:21

Castellanoparlantes

   

 

ARA DE EIRAS

 

Eiras é unha aldea ourensá distante menos de dous quilómetros de San Cibrao das Las, onde está unha das citanias máis espectaculares do Noroeste peninsular. En Eiras apareceu unha ara romana adicada a Bandua, peza importantísima, que foi vítima de interpretacións diverxentes do seu epígrafe.

Nesas lecturas considérase que figura o nome do castro de Las, tamén castro de Ourantes: *Lansbriga, *Laniobriga, *Alaniobriga... Incluso se chegou a ler *Palambrigensi (VIDÁN TORREIRA). Se observamos o epígrafe con atención chegaremos á conclusión de que todas as anteriores lecturas non poden ser correctas porque non contemplan o M, exceptuando a lectura de VIDÁN TORREIRA que, aínda que nos parece fantasiosa, merece ser citada porque ten o mérito de que chegou a ver o M de Lámbrica

A lectura que podería proporse é a seguinte:

BANDV
A LAMB
RICAE AE
MILIVS RE

BURRIN V
S

“A Bandu / a de Lamb / rica E / milio  Re / burrino cumpriu o seu voto”.

 

Resaltamos na fotografía adxunta con liña amarela o topónimo Lámbrica entre as liñas segunda e terceira da inscrición.

 

A letra "A" final de BANDU / A, ofrece certa dúbida por non ser un A ao estilo das outras do texto. Pode parecer un "R"  (obsérvese o parecido coa primeira da liña seguinte, que tamén é un "R"). Confiemos en que esta importante lagoa na interpretación poida ser resolta canto antes. De todos xeitos, esta dúbida non afecta ao topónimo que queremos destacar: LÁMBRICA.

 

Non hai datos arqueolóxicos que confirmen o lugar de aparición da ara de Eiras. A súa ubicación estivo sempre ligada a esta pequena aldea, na contorna da reitoral, da igrexa e dos pazos de Eiras. Neste lugar tan privilexiado apareceron restos dunha vila romana, polo que é posible que o adicante da ara, Emilio Reburrino, fose algún posuidor desta vila. A súa cercanía ó castro de San Cibrao das Las e Ourantes fainos supor que a vila de Eiras era dependente militarmente dos habitantes da citania. En Eiras, ademais de restos dun mosaico e de tégulas romanas, existen uns curiosos sillares con decoración reticulada nos muros da igrexa. Non coñecemos a súa función primitiva, pero existen paralelismos moi cercanos en O Formigueiro (Amoeiro) e na reitoral de Sagra (O Carballiño). Esta última, curiosamente, outra vila romana. Tamén hai que facer mención á existencia, a escasos metros ó Norte da igrexa parroquial, dun pequeno castro, do que se conserva o microtopónimo (O Castro). Existen rumores da aparición, neste monte de O Castro de Eiras, dunha figuriña antropomorfa en granito. 
 

Lámbrica é un topónimo coñecido na Antigüidade, citado por Pomponio Mela, entre outros. Houbo  numerosos intentos de ubicala, con bastante pouco fundamento, en diversos lugares de Galicia. Non hai datos suficientes para asegurar que a cidade citada por iste xeógrafo sexa o castro de San Cibrao das Lás, pero o que parece indubitable é que este topónimo existía en Galicia e que tamén puido servir para denominar a unha cidade fortificada das máis poderosas no Noroeste, o castro de San Cibrán das Las, se consideramos que BANDUA LAMBRICAE (Bandua de Lámbrica?) na inscrición da ara de Eiras se refire a un Bandua diste poboamento castrexo ou da súa área de influenza. LÁMBRICA ou LAMBRIGA sería, logo, o nome antigo da citania das Las, e Emilio Reburrino rexentaría na vila de Eiras un dos establecementos agropecuarios imprescindibles para alimentar á poboación daquela gran citania na que traballaban metalúrxicos, orfebres, oleiros, tecedeiros e guerreiros, aínda que está en revisión o feito de que estas sociedades fosen tan belicosas como queren moitos autores.

 

 

Para saber máis sobre a ara de Eiras:

BANDVA, AEMILIVS REBVRRINVS e o asunto de Lámbrica, en www.blogoteca.com/lambrica

Lámbrica, sempre, en www.blogoteca.com/lambrica

 

 

LAMBRICAE

25.12.2016 10:18

LAMBRICAE

Á esquerda vemos unha fotografía dun calco de xeso realizado hai bastantes anos, estudado por algúns autores que non tiveron acceso á ara de Bandua orixinal por ser de propiedade privada. Á dereita está unha das fotografías que se lle fixeron á ara de Bandua en Eiras en 2007. En ambas vese claramente un M e un B.

Na parte inferior repasáronse dixitalmente en cor amarela o M e o B de LAMBRICAE. Os partidarios de *Lansbrigae afirman que estas dúas letras non son MB. Afirman ver NSB, de onde sae, ao meu ver, o coñecido e falso topónimo de *Lansbriga, difundido por administracións políticas e centros de interpretación. É unha proeza ver tres letras onde só hai dúas. Eu sigo vendo LÁMBRICA. Eppur si muove... que diría Galileo.

 

Páxinas 92 e 93 do IRG IV (Inscripciones Romanas de Galicia. Provincia de Orense, 1968), coa lectura de X. LORENZO FERNÁNDEZ e detalles sobre a orixe da ara. Obsérvese que en ningún momento afirma que procede do castro de San Cibrao das Las.

 

FOTOGRAFÍAS DOS MOLDES DE XESO DO MUSEO ARQUEOLÓXICO DE OURENSE

 

Ver O topónimo Laas e a ara de Bandua de Eiras no blogue Arredor de Lámbrica.

Ver Sobre el lugar de aparición del ara de Eiras

 

   

El topónimo Lámbrica en el ara de Bandua de Eiras

24.12.2016 19:00

Mellor, ler en galego

 

 
ARA DE EIRAS
 

Eiras es una aldea orensana, perteneciente al ayuntamiento de San Amaro y distante menos de dos kilómetros del castro de San Cibrao das Las, el más espectacular pero no el único en aquella comarca. 

En Eiras se conserva un ara romana dedicada a la conocida deidad Bandua, con un epígrafe que ha sido víctima de interpretaciones divergentes en su texto. No hay constancia del lugar de su aparición, careciendo de base las afirmaciones que la hacen proceder del castro de San Cibrán de Las. Eiras albergó una villa romana, por lo que podemos suponer que el ara perteneció a los poseedores de esta villa, muy cercana al citado castro de Las.

En diversas lecturas, reproducidas hasta la saciedad por investigadores diversos, se atribuye el nombre de *Lansbriga o *Lansbrica al castro de Las basándose en la  línea segunda de la citada inscripción. Otros hablan de *Laniobriga, *Alaniobriga e, incluso llegan a leer *Palambrigensi (VIDÁN TORREIRA), una curiosa, reciente y  atrevida interpretación que –aunque la considero incorrecta- merece ser citada porque su autor ha visto la M de Lámbrica en la segunda línea.

La lectura que podría proponerse es la siguiente:  

BANDV
A LAMB
RICAE AE
MILIVS RE

BURRIN V S

“A Bandu / a de Lamb / rica E / milio  Re / burrino cumplió su voto”.

 

En el detalle gráfico que acompaña a este artículo se percibe que la línea vertical de la "B" está demasiado cerca de la linea vertical derecha de la "M", siendo imposible que haya una "S" en medio de ambas, como pretenden la mayoría de las lecturas.

Resaltamos con línea amarilla el topónimo Lámbrica entre las líneas segunda y tercera de la inscripción que dedica el ara a la deidad Bandua.

La primera letra de la segunda línea que se ve en la fotografía, la letra final de BANDU / A, ofrece alguna duda al poder ser identificada con una "R" (obsérvese el parecido con la primera letra de la línea siguiente, que también es una "R"). Esperamos que esta duda pueda resolverse pronto, si las administraciones culturales tienen a bien proteger y conservar la inscripción.

 

No existen datos arqueológicos que confirmen el lugar de aparición del ara. Pero su ubicación estuvo, según se recuerda en la aldea, siempre ligada al entorno de los pazos, la iglesia y la rectoral de la aldea de Eiras. En este privilegiado lugar fueron encontrados restos romanos. Es muy posible que uno de los poseedores de esa villa romana, muy cercana al castro de San Cibrao das Las y Ourantes, fuese Emilio Reburrino, el dedicante del ara. Además de los restos de un mosaico y de tégulas romanas, también es posible ver en la actualidad algunos curiosos sillares decorados en los muros de la iglesia parroquial, cuya función primitiva nos es desconocida. Existen paralelismos en Formigueiro (Amoeiro) y en la rectoral de Sagra (O Carballiño), esta última también, curiosamente, una antigua villa romana. Mencionar también que a escasos metros de la iglesia parroquial existió un castro, del que se conserva poco más que el microtopónimo (O Castro) y del que tenemos noticia de rumores que afirman del hallazgo en ese lugar de una figura antropomorfa en granito.

Lámbrica es un topónimo que conocemos en la Antigüedad, citado por Pomponio Mela. Este topónimo tuvo numerosos intentos para ser ubicado, con bastante poco fundamento, en diversos lugares de Galicia. No poseemos datos suficientes para asegurar que la ciudad citada por este geógrafo sea el castro de San Ciprián de Lás, pero lo que sí parece indudable es que este topónimo existía en Galicia y pudo servir también para designar a esta fortificación castrexa o a su territorio. LÁMBRICA o LAMBRIGA aparece en la inscripción del ara (BANDUA LAMBRICAE, Bandua de Lámbrica?). Esta ara ha sido encontrada en el contexto de la villa romana de Eiras, donde Emilio Reburrino regentaría un establecimiento agropecuario imprescindible para alimentar a la población del castro o citania de San Cibrán das Las, dentro de cuyos muros vivieron metalúrgicos, orfebres, artesanos textiles, alfareros y guerreros, aunque hay que tomar con prudencia la consideración de este tipo de sociedades como belicosas, como habitualmente se suelen calificar.

Ver más fotografías del ara de Bandua de Eiras

Inicio

Para saber más sobre el ara de Eiras:

BANDVA, AEMILIVS REBVRRINVS y el asunto de Lámbrica, en www.blogoteca.com/lambrica

El topónimo Lámbrica en el ara de Bandua (Eiras, San Amaro), en www.blogoteca.com/lambrica

El topónimo Lámbrica en el ara de Bandua de Eiras, en www.terraeantiqvae.com

Lámbrica, siempre, en www.blogoteca.com/lambrica

 

 

A liña equinoccial da igrexa de Eiras e a súa relación coa ara de Bandua

13.10.2016 18:36

Dentro da finca do pazo de Eiras, moi cerca da Carballa centenaria e do lugar onde se situaba un cruceiro, está a ara de BANDUA LAMBRICAE ou ara de Eiras. O punto exacto onde se atopa a ara está, aproximadamente, a 90 metros da igrexa parroquial de Santa Uxía. 

Recentemente circula polas redes sociais unha fotografía que, se a comparamos coas que se fixeron en 2007, poderemos apreciar certa perda de verticalidade ou inclinación cara a esquerda, así como que a superficie do chan está a unha cota ou nivel máis baixo con respecto á base da ara. Todo elo fai sospeitar que puido ser movida para tratar de retirala. 

XAQUÍN LORENZO cando aportaba as medidas do epígrafe decía que non se sabía a altura da ara porque "tiña a parte baixa enterrada". Por iso é posible que o granito continúe baixo terra despois da base da ara, é dicir, que esta non sexa plana, aspecto feliz ó que pode deberse que a peza continúe no mesmo lugar, allea ao espolio do resto do pazo nestes últimos anos, incluídos o cruceiro da Carballa e a imaxe do Santo Antonio que presidía o portalón de entrada ao patio. E digo feliz porque a ara era accesible dende o exterior para todo aquel que quixera, sen ningún tipo de traba, peche ou protección.

Voltando á ubicación concreta da ara, que dende hai moitos anos tivo enriba unha mesa de pedra e estaba arrodeada dun banco corrido do mesmo material, temos que subliñar que a liña equinoccial que parte dende ese lugar cara o solpor (Oeste), atravesa lonxitudinalmente a igrexa de Santa Uxía de Eiras. É dicir, que construíron a igrexa respectando a liña ara-solpor nos equinoccios ou, dito doutra forma, a liña Leste-Oeste que recorre axialmente a igrexa pasa pola ARA DE BANDUA. A aliñación equinoccial coa igrexa tratamos de demostrala baseándonos na cartografía catastral, dispoñible ao público na Sede Electrónica do Catastro. A liña horizontal amarela que debuxamos no plano cruza lonxitudinalmente a igrexa, á esquerda da imaxe, e remata á dereita, no lugar onde se atopa a ara de BANDUA LAMBRICAE.

Tamén podemos utilizar unha imaxe de Google Earth, da que obteremos o mesmo resultado.

Con estas dúas circunstancias, o soterramento dunha parte da pedra da ara e o aliñamento equinoccial, poderíamos sospeitar, incluso afirmar, que o lugar que ocupa a ara foi o seu emprazamento orixinario, servíndonos así como primeiro argumento para esgrimir fronte a aquelas persoas que fan a orixe da ara na citania de Lámbrica, chegando a dicir, incluso, que foi un agasallo de Cuevillas á Casa Grande, aspecto que, de ser certo, deberían demostrar documentalmente. 

Un segundo argumento para defender que a ara está no seu solar orixinal sería o feito de que, dende os anos vinte, as persoas das aldeas da contorna, os nosos avós que naceron cara a 1900 e que, os que temos certa idade, chegamos a coñecer, terían memoria de que trouxeran, seguramente nun carro, unha grande pedra do castro. Houbera sido un acontecemento na aldea, que daría lugar a contos e lendas. Pero non hai constancia de ningún comentario, lenda ou díxome-díxome que aluda a tal feito, o cal xa parece moi raro. 

Como terceiro argumento podemos afirmar que a ARA DE BANDUA LAMBRICAE está nun lugar arqueolóxico onde aparece tégula, no adro da igrexa e na finca da reitoral anexa. Tamén apareceron, según relata RODRÍGUEZ COLMENERO, nas inmediacións do adro, uns restos de mosaico romano, que volveron tapar apresuradamente por orde do cura. Quere isto dicir que a ara de Bandua atópase nun lugar onde había vivendas en época romana. 

Finalmente, engadiremos un cuarto argumento: Aínda que nos inicios da romanización e, independentemente de que houbera vida na citania de Lámbrica, con actividades de control do territorio, metalúrxicas, téxtiles e outro tipo de  manufacturas (o que sería unha cidade ou protocidade, para entendernos), nos vales de Loucía e Eiras tivo que haber por forza actividades agropecuarias para procurar a alimentación necesaria para as persoas que non cultivaban. As 3000 persoas que vivían na citania debían de comer bastante, e necesitaríanse explotacións agropecuarias diversas e dispersas. A dispersión da poboación está corroborada pola existencia dunha constelación de pequenos castros que arrodean á citania. Algúns destes lugares ostentarían titulares latifundistas, de familias destacadas indíxenas e/ou romanas. Emilio Reburrino puido ser un destes potentados latifundistas que, cara o século I surtía de alimentos á poboación de Lámbrica, venerando na súa propiedade a BANDUA, a quen erixiu un ara para cumprir un voto. O lugar sería cristianizado andando o tempo, cun cruceiro que había fóra do valado do pazo, onde tamén se conserva unha carballa varias veces centenaria, e levando alí cultos e procesións relixiosas procedentes da inmediata igrexa parroquial. 

Esta última, anteriormente en solar descoñecido, edificouse, pode que no devecer do románico, seguindo a liña do lugar de culto a BANDUA cara o Occidente, desprazándoa con respecto á ara última uns noventa metros. Na fábrica reaproveitáronse pedras máis antigas, coma uns curiosos sillares reticulados, que denuncian a existencia dunha vila romana, pois teñen aparecido pedras similares en outras villae da nosa Terra. Non existen vestixios artísticos de fábrica románica, pero a tradición oral da aldea aseguraba que había, xa non hai, no adro un carneiro, elemento románico que coroaba os cumios dos tellados das igrexas románicas e que habitualmente se confunde co Agnus Dei. Isto dá pé a sospeitar que houbo algún edificio anterior que dispoñía de tal elemento decorativo. 

Entre os anos 1670 e 1740, a igrexa sería reformada coa construción dunha nova cabeceira e co engadido dunha capela da Purísima, feita e dotada por Bartolomé Vázquez de Sabariz e a súa familia, parentes dos donos do pazo de Eiras. Tamén se realizou a sancristía e situouse tras o altar un fabuloso retablo, ideado por Francisco de Castro Canseco, de catro columnas salomónicas de cinco voltas, feito en Ourense e traído a Eiras en 1704. A fundación do pazo de Eiras consta documentalmente en 1600 por don Juan Vázquez de Castro. A fundación produciríase inevitablemente sobre un casarío preexistente, dentro do cal estaría o lugarciño sacro onde posiblemente ficaría o altar de Bandua Lambricae, que erguera Emilio Reburrino.

Por iso, o catolicismo consolidado e enraizado en cultos antiquísimos, levará, anualmente cada 24 de agosto, as procesións do San Bertolameu á varias veces centenaria Carballa, levando en andas ao santo que pisa a cerviz de Astarot ou Astarté, un paseo ritual que visita as inmediacións do solar de BANDUA, dando a volta ao, agora desaparecido, cruceiro, a rentes do valado do pazo de Eirasonde tamén houbo unha fonte, lugar de culto milenario dos habitantes da parroquia. 


Obviamente, estas argumentacións sobre a defensa de que a ara está no seu lugar primixenio quedarían sen efecto dende o momento no que se demostre documentalmente, e de xeito fidedigno, que foi certo o episodio do agasallo de Cuevillas. Pero... alguén de vós deixaría no seu xardín unha ara bimilenaria que vos regalaran? Non será que existe algunha razón para non movela do sitio e por iso se fixeron a bancada arredor dela e a mesa de pedra? 

Finalizar co chamamento ás administracións culturais deste maltratado país para que, dunha vez por todas, se fagan eco da necesidade de protexer o patrimonio cultural, coa advertencia de que no lugar da ara fanse necesarias actuacións ou catas, máis alá da simple retirada da ara, se é que deciden retirala, tendo en conta o contexto arqueolóxico no que se ubica.

 

 

Bibliografía

LÓPEZ CUEVILLAS, F.: Prosas Galegas. Biblioteca Básica da Cultura Galega, Ed. Galaxia, Vigo, 1982.

GONZÁLEZ IGLESIAS, F.: "O patrimonio, esquecido, no San Amaro. Análise da situación do patrimonio nun concello rural na provincia de Ourense". en Ágora do Orcellón 17. Páx. 38-52. Vigo. Marzo de 2009. ISSN 1577-3205.

PÉREZ OUTEIRIÑO, B.: "A Cidade de San Cibran de Las. Objectivos e resultados das últimas intervencións arqueologicas (1982-1983)", en Lucerna, segunda série-vol. II. Centro de Estudos Humanísticos. Porto, 1987.

RIVAS FERNÁNDEZ J. C.: “Nuevas aras romanas y rectificaciones interpretativas en torno a otros epígrafes galaico-romanos ya conocidos”. Boletín Ariense, III. 1973.

RODRÍGUEZ COLMENERO ANTONIO, Galicia meridional romana. Universidad de Deusto, 1977.

RODRÍGUEZ COLMENERO, A.: Aquae Flaviae I. Fontes epigráficas. Universidad de Chaves. 1987.

RODRÍGUEZ COLMENERO A.: "Sobre un supuesto error epigráfico-histórico. Correcciones al ara de Bandua Aetobricus de Codesedo (Ourense) y a otros epígrafes de su amplio entorno". Cuadernos de Estudios Gallegos (Ver página 6 del documento en PDF). Tomo XLVII, Fascículo 113, Santiago 2000.

VIDÁN TORREIRA, M.: "Pambre y el enigma del ara de Eiras", en Nalgures, tomo I. Pág. 335. A Coruña, 2004 (Ver página 338 del documento).